علت جیتر و افت کیفیت تماس VoIP چیست؟ راهنمای تشخیص و کاهش Jitter

Jitter چیست و چرا گاهی وسط یک تماس تلفنی، صدای طرف مقابل ناگهان بریده‌بریده می‌شود؟ چرا کلمات نامفهوم به گوش می‌رسند یا مکالمه حالتی رباتیک پیدا می‌کند؟ شاید اولین دلیلی که به ذهن‌تان برسد، ضعیف بودن سرعت اینترنت باشد.

بارها دیده‌ایم که در واحد فروش یک شرکت، کارشناس در حال صحبت با مشتری مهمی است. اینترنت قطع نشده و تماس هم برقرار است، اما مشتری مرتب می‌گوید: «صداتون تکه‌تکه میاد، می‌شه دوباره بگید؟» اینجا اگر Jitter یا نوسان در زمان رسیدن بسته‌های صوتی را نشناسید، با دردسرهای بزرگی مواجه خواهید شد. 

منظور از جیتر (Jitter) چیست؟ 

در علم شبکه، به تغییرات رخ‌داده در زمانِ رسیدنِ بسته‌های اطلاعاتی به مقصد جیتر می‌گویند. در تماس‌های VoIP، صدا به بسته‌های کوچک داده تبدیل می‌شود و این بسته‌ها باید با فاصله‌های زمانی منظم به مقصد برسند تا مکالمه روان و طبیعی شنیده شود. 

اگر بعضی بسته‌ها زودتر و بعضی دیرتر از زمان مورد انتظار برسند، ممکن است صدای مخاطب بریده‌بریده، نامنظم یا رباتیک به گوش برسد.  

علائم جیتر بالا در تماس‌های ویپ را بشناسیم...

قبل از هر چیز، باید این را بگوییم که این علائم به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که مشکل از جیتر است. اختلال‌هایی مثل ازدست‌رفتن بسته‌های اطلاعاتی، تاخیر زیاد شبکه یا حتی مشکلات تجهیزات صوتی هم می‌توانند تجربه مشابهی ایجاد کنند...

نشانه‌ی اول) صدای بریده‌بریده و نامفهوم

بخشی از جمله‌های طرف مقابل شنیده نمی‌شود یا صدا برای لحظاتی قطع و دوباره وصل می‌شود. در تماس‌های مبتنی بر اینترنت، صدا به بسته‌های کوچک اطلاعاتی تبدیل می‌شود و این بسته‌ها باید در زمان مناسب به مقصد برسند.

 اگر بعضی بسته‌ها دیرتر از حد انتظار برسند، ممکن است تلفن یا نرم‌افزار تماس نتواند آن‌ها را به‌موقع پخش کند. در نتیجه، بخشی از گفت‌وگو از دست می‌رود یا کیفیت آن کاهش پیدا می‌کند.

نشانه‌ی دوم) صدای رباتیک یا تغییر ریتم مکالمه

اگر صدای مخاطب شبیه صدای ربات به گوش می‌رسد، کلمات کشیده یا نامنظم شنیده می‌شوند یا بین بخش‌های مختلف جمله مکث‌های غیرعادی وجود دارد، باید کیفیت انتقال صدا را بررسی کنید. 

این وضعیت می‌تواند ناشی از جیتر بالا باشد، اما نوع کدک VoIP هم اهمیت دارد. کدک، روشی برای تبدیل صدا به داده دیجیتال و بازسازی آن در سمت گیرنده است؛ بنابراین، تنظیمات نامناسب کدک یا کمبود منابع پردازشی دستگاه هم ممکن است کیفیت نهایی صدا را تحت تاثیر قرار دهد.

نشانه‌ی سوم) مکث‌های غیرعادی و صحبت کردن هم‌زمان دو طرف

برای مثال، کارشناس سوالی می‌پرسد، مشتری پاسخ می‌دهد، اما به دلیل تاخیر و ناهماهنگی در انتقال صدا، هر دو تصور می‌کنند طرف مقابل هنوز صحبتش تمام نشده. در تماس‌های کاری، این وضعیت می‌تواند تمرکز طرفین را مختل کند و تعداد تماس‌های طولانی یا ناموفق را افزایش دهد.

چطور بفهمیم مشکل واقعا از Jitter است؟

اگر کیفیت تماس در ساعت‌های شلوغ روز بدتر می‌شود، هنگام استفاده هم‌زمان چند نفر از اینترنت افت می‌کند یا تماس روی یک شبکه خاص مشکل دارد اما روی شبکه دیگر بهتر است، بررسی جیتر منطقی است. با این حال، برای تشخیص دقیق باید جیتر را در کنار تاخیر، از دست رفتن بسته‌ها و وضعیت شبکه اندازه‌گیری کنید.

ما در جدول زیر، نشانه‌های رایج و علت‌های احتمالی آن‌ها را کنار هم گذاشته‌ایم تا مسیر عیب‌یابی روشن‌تر شود.

نکته مهم این است که سرعت بالای اینترنت به‌تنهایی تضمین‌کننده کیفیت مناسب تماس نیست. اگر در کسب‌وکار خود از تلفن اینترنتی VoIP استفاده می‌کنید، پایداری شبکه و نحوه مدیریت ترافیک صوتی به‌اندازه سرعت اتصال اهمیت دارند. 

تفاوت Jitter با Latency و Packet Loss چیست؟!

برای اینکه بتوانید مشکل تماس‌های ویپ را درست تشخیص دهید، لازم است این سه مفهوم را از هم جدا کنید. این سه عامل به هم مرتبط‌اند، اما یکسان نیستند و هرکدام می‌توانند نشانه‌ها و راه‌حل‌های متفاوتی داشته باشند.

Latency یعنی مدت زمانی که طول می‌کشد داده از مبدا به مقصد برسد. Packet Loss یا از دست رفتن بسته‌ها یعنی بخشی از داده‌های ارسالی اصلا به مقصد نرسند. در مقابل، Jitter به تغییرات زمان رسیدن بسته‌ها اشاره دارد. یعنی بسته‌ها می‌رسند، اما فاصله زمانی رسیدن آن‌ها منظم نیست.

برای درک تفاوت این سه مورد، یک مکالمه تلفنی در شرکت خود را تصور کنید:

• اگر هر جمله با تاخیر زیادی به گوش شما برسد، احتمال دارد با مشکل Latency روبه‌رو باشید.

• اگر بخش‌هایی از کلمات ناگهان ناپدید شوند، ممکن است Packet Loss رخ داده باشد.

• اگر صدا با ریتم نامنظم، تکه‌تکه یا رباتیک شنیده شود، Jitter یکی از علت‌های احتمالی است.

البته، این مشکلات ممکن است هم‌زمان رخ دهند!

برای نمونه، یک مسیر شبکه شلوغ می‌تواند هم زمان انتظار بسته‌ها را افزایش دهد، هم اختلاف زمان رسیدن آن‌ها را بیشتر کند و هم در صورت پر شدن صف‌ها باعث حذف بسته‌ها شود. به همین دلیل، اگر تماس کیفیت مناسبی ندارد، بررسی فقط یک شاخص کافی نیست. 

سیسکو و مایکروسافت هم در مستندات فنی خود بر بررسی هم‌زمان تاخیر، جیتر و از دست رفتن بسته‌ها برای عیب‌یابی کیفیت تماس تاکید می‌کنند. 

نکته مهم دیگر این است که سرعت دانلود و آپلود با این سه شاخص تفاوت دارد. سرعت نشان می‌دهد شبکه چه میزان داده را در واحد زمان منتقل می‌کند، اما به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که بسته‌های صوتی با چه نظمی به مقصد می‌رسند یا چه تعداد از آن‌ها در مسیر از دست می‌روند. 

بنابراین، حتی اگر نتیجه تست سرعت اینترنت مطلوب باشد، باز هم احتمال وجود جیتر یا Packet Loss منتفی نیست.

چطور Jitter شبکه را اندازه‌گیری کنیم؟ 

تا اینجا با نشانه‌ها و علت‌های احتمالی جیتر آشنا شدیم. حالا از کجا بفهمیم نوسان شبکه واقعا زیاد است و چه زمانی باید برای رفع آن اقدام کنیم؟

برای پاسخ، باید مقدار جیتر را برحسب میلی‌ثانیه (ms) اندازه‌گیری کنید. میلی‌ثانیه یک‌هزارم ثانیه است و در اینجا نشان می‌دهد زمان رسیدن بسته‌های صوتی تا چه اندازه تغییر می‌کند. بهتر است اندازه‌گیری را موقع برقراری تماس واقعی و در شرایطی انجام دهید که مشکل معمولا رخ می‌دهد؛ برای مثال، در ساعات اوج تماس‌های واحد فروش.

چه مقدار Jitter برای تماس ویپ مناسب است؟

به‌عنوان یک معیار عملی، جیتر کمتر از ۲۰ تا ۳۰ میلی‌ثانیه معمولا برای تماس صوتی وضعیت مناسبی محسوب می‌شود؛ با این حال، این عدد یک مرز قطعی و یکسان برای همه سیستم‌ها نیست. 

نوع سرویس، تنظیمات بافر جیتر، کدک و شرایط شبکه در کیفیت نهایی تاثیر دارند. برای نمونه، مستندات کیفیت تماس Microsoft Teams مقدار کمتر از ۳۰ میلی‌ثانیه را به‌عنوان مقدار معمول مناسب برای جیتر دریافتی ذکر می‌کنند. 

روش اول محاسبه جیتر) بررسی آمار تماس در نرم‌افزار تلفنی

اگر از نرم‌افزار تلفنی یا سامانه ارتباطی سازمانی استفاده می‌کنید، ابتدا بررسی کنید آیا گزارش کیفیت تماس در دسترس است یا خیر. برخی سامانه‌ها اطلاعاتی مانند جیتر دریافتی، تاخیر، Packet Loss و کدک استفاده‌شده را نمایش می‌دهند. این گزارش‌ها کمک می‌کنند بفهمید مشکل در کدام تماس‌ها، کاربران یا مسیرهای ارتباطی بیشتر دیده می‌شود.

برای مثال، اگر چند کارشناس یک واحد در تماس‌های هم‌زمان با افت کیفیت مواجه می‌شوند، احتمال وجود مشکل مشترک در شبکه یا مسیر ارتباطی بیشتر می‌شود. اما اگر اختلال فقط برای یک کاربر اتفاق می‌افتد، باید دستگاه، اتصال شبکه و تنظیمات همان کاربر را هم بررسی کرد.

روش دوم) اندازه‌گیری با ابزارهای شبکه

ابزارهای تخصصی پایش شبکه و تحلیل ترافیک می‌توانند اطلاعات دقیق‌تری درباره زمان رسیدن بسته‌ها، نوسان تاخیر و بسته‌های ازدست‌رفته ارائه دهند. در شبکه‌های سازمانی، ابزارهایی مانند قابلیت IP SLA در تجهیزات سیسکو برای شبیه‌سازی و اندازه‌گیری شاخص‌های مرتبط با کیفیت ارتباطات صوتی کاربرد دارند. 

نکته مهم این است که ابزارهای ساده‌ای مانند Ping بیشتر برای بررسی دسترس‌پذیری مقصد و اندازه‌گیری زمان رفت‌وبرگشت کاربرد دارند و لزوما معادل جیتر واقعی ترافیک صوتی را نشان نمی‌دهند. بنابراین، برای تشخیص تخصصی، بهتر است از ابزارهایی استفاده کنید که جیتر را در ترافیک UDP یا جریان رسانه‌ای VoIP اندازه‌گیری می‌کنند.

روش سوم) مقایسه کیفیت تماس در شرایط مختلف

اگر ابزار تخصصی در اختیار ندارید، می‌توانید با چند آزمایش ساده، محدوده مشکل را مشخص کنید:

• یک تماس را در ساعت خلوت و یک تماس دیگر را در ساعت شلوغ برقرار کنید.

• در صورت امکان، کیفیت تماس روی وای‌فای را با اتصال کابلی مقایسه کنید.

• هنگام بروز اختلال، وضعیت سایر دستگاه‌های متصل به شبکه را بررسی کنید.

• اگر امکانش وجود دارد، تماس را با یک اینترنت یا مسیر ارتباطی دیگر آزمایش کنید.

حواستان باشد که اگر از تلفن ابری برای ارتباط با مشتریان استفاده می‌کنید، بررسی گزارش‌های کیفیت تماس در کنار وضعیت شبکه داخلی اهمیت زیادی دارد. کیفیت مکالمه فقط به تلفن یا اینترنت شرکت وابسته نیست؛ مسیر انتقال صدا تا سرویس تلفنی و وضعیت تجهیزات بین راه هم می‌توانند در نتیجه نهایی نقش داشته باشند.

راه‌های کاهش Jitter در VoIP را بشناسیم...

برای کاهش جیتر، باید به‌جای تغییر تصادفی تنظیمات، ابتدا علت اختلال را پیدا کنید. اگر مشکل از شلوغی شبکه باشد، افزایش پهنای باند یا اولویت‌بندی ترافیک می‌تواند کمک کند؛ اگر وای‌فای ناپایدار باشد، تغییر روش اتصال موثرتر است؛ و اگر مشکل در مسیر ارتباطی اپراتور رخ دهد، تغییر تنظیمات شبکه داخلی به‌تنهایی کافی نخواهد بود.

راهکار اول: ترافیک صوتی را با QoS در اولویت قرار دهید.

اگر تماس‌های تلفنی و فعالیت‌های عادی اینترنتی از یک شبکه مشترک استفاده می‌کنند، ممکن است بسته‌های صوتی پشت دانلود فایل‌های حجیم یا ترافیک‌های دیگر منتظر بمانند. قابلیت QoS به مدیر شبکه اجازه می‌دهد ترافیک صوتی را شناسایی و در زمان ازدحام، با اولویت بالاتری منتقل کند.

QoS یا «کیفیت سرویس»، مجموعه‌ای از قابلیت‌ها و تنظیمات شبکه است که به کمک آن‌ها می‌توان ترافیک‌های مختلف را بر اساس اهمیت و حساسیتشان اولویت‌بندی کرد. 

برای مثال، در یک شرکت که هم‌زمان تماس VoIP برقرار می‌شود و فایل‌های حجیم دانلود می‌شوند، می‌توان ترافیک صوتی را در اولویت قرار داد تا بسته‌های صدا با تاخیر کمتری منتقل شوند و احتمال افت کیفیت تماس کاهش پیدا کند. البته QoS به‌تنهایی جیتر را از بین نمی‌برد؛ بلکه با مدیریت بهتر ترافیک و کاهش اثر ازدحام شبکه، به حفظ کیفیت مکالمات کمک می‌کند.

راهکار دوم) پهنای باند کافی برای تماس‌ها در نظر بگیرید.

گاهی علت جیتر، کمبود ظرفیت شبکه در زمان اوج مصرف است. برای مثال، اگر چند کاربر هم‌زمان تماس صوتی برقرار کنند و دیگران هم فایل‌های حجیم دانلود کنند، ظرفیت لینک ممکن است پاسخ‌گوی همه فعالیت‌ها نباشد. در چنین شرایطی، باید مصرف واقعی شبکه و نیاز تماس‌های هم‌زمان بررسی شود.

نکته مهم این است که ظرفیت موردنیاز هر تماس به کدک، نرخ بسته‌بندی صدا و سربار پروتکل‌های شبکه وابسته است. برای مثال، کدک G.711 به‌طور معمول پهنای باند بیشتری از کدک G.729 نیاز دارد. بنابراین، هنگام برنامه‌ریزی ظرفیت شبکه، نباید فقط نرخ صدای خام را در نظر گرفت؛ سربار بسته‌های IP، UDP و RTP هم باید محاسبه شود.  

راهکار سوم) اتصال وای‌فای را بهینه کنید یا از کابل شبکه استفاده کنید.

اگر تماس‌ها روی وای‌فای کیفیت مناسبی ندارند، ابتدا بررسی کنید آیا دستگاه تلفنی یا رایانه شما سیگنال پایداری دریافت می‌کند یا خیر. فاصله زیاد از روتر، دیوارهای متعدد، تداخل امواج و تراکم دستگاه‌های بی‌سیم می‌توانند باعث ناپایداری ارتباط شوند.

در محیط‌های کاری که کیفیت تماس اهمیت زیادی دارد، اتصال کابلی اترنت معمولا انتخاب قابل‌اتکاتری برای تلفن‌های تحت شبکه و رایانه‌های ثابت است؛ چون تداخل رادیویی و تغییرات کیفیت سیگنال وای‌فای را حذف می‌کند. اگر استفاده از کابل ممکن نیست، بهتر است محل روتر و نقاط دسترسی، پوشش شبکه بی‌سیم و میزان تداخل بررسی شوند. در شبکه‌های پرتراکم هم گاهی بهینه‌سازی کانال‌ها یا استفاده از نقاط دسترسی مناسب‌تر نتیجه بهتری می‌دهد.

راهکار چهارم) جیتر بافر را درست تنظیم کنید.

Jitter Buffer یا بافر جیتر فضایی در حافظه نرم‌افزار یا تجهیزات دریافت صداست که بسته‌های صوتی را برای مدت کوتاهی نگه می‌دارد تا نوسان زمان رسیدن آن‌ها جبران شود. این بافر کمک می‌کند بسته‌هایی که کمی زودتر یا دیرتر از زمان مورد انتظار می‌رسند، در ترتیب و زمان مناسب پخش شوند. 

دو شیوه رایج برای مدیریت این بافر وجود دارد:

• بافر ثابت: مقدار تاخیر بافر از پیش تعیین می‌شود. این روش کنترل مشخصی ایجاد می‌کند، اما اگر شرایط شبکه تغییر کند، ممکن است مقدار انتخاب‌شده دیگر مناسب نباشد.

• بافر تطبیقی: اندازه بافر با توجه به تغییرات مشاهده‌شده در زمان رسیدن بسته‌ها تنظیم می‌شود. این روش می‌تواند نوسان متغیر شبکه را بهتر مدیریت کند، البته تا محدوده‌ای که تجهیزات اجازه می‌دهند.

راهکار پنجم) تجهیزات شبکه و مسیر انتقال تماس را بررسی کنید.

گاهی جیتر از یک روتر ضعیف، سوئیچ پربار، کابل معیوب یا تنظیمات نادرست شبکه ناشی می‌شود. اگر چند کاربر به‌طور هم‌زمان با افت کیفیت تماس مواجه‌اند، بهتر است وضعیت تجهیزات مشترک، میزان مصرف پردازنده و حافظه، خطاهای پورت‌ها و صف‌های انتقال بسته‌ها بررسی شود.

روش ششم) کدک و تنظیمات تلفن اینترنتی را متناسب با شبکه انتخاب کنید.

کدک VoIP بر میزان داده موردنیاز برای انتقال صدا و نحوه فشرده‌سازی آن تاثیر می‌گذارد. برای مثال، G.711 کیفیت صدای خوبی ارائه می‌کند، اما در مقایسه با G.729 معمولا به پهنای باند بیشتری نیاز دارد. انتخاب کدک باید بر اساس ظرفیت شبکه، پشتیبانی تجهیزات، کیفیت موردنیاز و تنظیمات سرویس تلفنی انجام شود.

راهکار هفتم) اگر مشکل ادامه دارد، مسیر ارتباطی و اپراتور را بررسی کنید.

خب، شبکه داخلی شرکت پایدار است، اتصال کابلی مشکلی ندارد و میزان جیتر در شبکه محلی پایین است، اما تماس‌ها همچنان کیفیت مناسبی ندارند. در این حالت باید مسیر انتقال صدا به بیرون از شرکت، ارتباط با اپراتور و تجهیزات مرکز تلفن نیز بررسی شوند.

اگر از SIP Trunk استفاده می‌کنید، می‌توان آمار تماس‌ها را در نقاط مختلف مسیر بررسی کرد تا مشخص شود نوسان از کدام بخش وارد ارتباط می‌شود. در این شرایط، ثبت زمان تماس‌های مشکل‌دار، شناسه تماس و گزارش جیتر و Packet Loss به تیم فنی کمک می‌کند مشکل را سریع‌تر شناسایی کند.

جمع‌بندی

جیتر یکی از عوامل مهم افت کیفیت تماس‌های VoIP است که معمولا خودش را با صدای بریده‌بریده، مکالمه رباتیک یا ناهماهنگی در گفت‌وگو نشان می‌دهد. 

اگر کیفیت تماس در کسب‌وکار شما اهمیت دارد، راه‌حل پایدار فقط به افزایش سرعت اینترنت محدود نمی‌شود. شما به زیرساخت تلفنی مناسب، شبکه پایدار و پیکربندی اصولی تجهیزات نیاز دارید. 

تلفنچی با ارائه راهکارهای تلفنی ابری و تحت شبکه می‌تواند در مسیر انتخاب و استفاده از زیرساخت تلفنی مناسب به کسب‌وکار شما کمک کند. البته برای دستیابی به کیفیت مطلوب، وضعیت شبکه داخلی و مسیر ارتباطی نیز باید متناسب با نیازهای سرویس بررسی شود.